‘पोटातली भूक भुतापेक्षाही भयाण होती...’; वयाच्या १३व्या वर्षी सुरू झालेला संघर्ष, याच दोन गुरूंनी घडवला नाना पाटेकरांचा नटसम्राट

ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांच्या निधनाने भारतीय कलाविश्वावर दुःखाचा डोंगर कोसळला आहे. रंगभूमीपासून सुरू झालेला त्यांचा प्रवास हिंदी-मराठी चित्रपटसृष्टीतील एका अढळ स्थानापर्यंत पोहोचला. पडद्यावर त्यांचा राग दिसला, आक्रमकता जाणवली, संवादांमध्ये धार होती; पण या अभिनयामागे कोणतीही सुखाची कहाणी नव्हती. त्यामागे होती गरिबी, भूक, अपमान, संघर्ष आणि परिस्थितीशी दोन हात करण्याची जिद्द.

नाना पाटेकरांनी आपल्या आयुष्याकडे मागे वळून पाहताना अनेकदा सांगितले होते की, ‘भूक आणि अपमान’ हेच त्यांच्या आयुष्यातील दोन मोठे गुरू होते. वयाच्या अवघ्या १३व्या वर्षी सुरू झालेल्या संघर्षाने त्यांना जे शिकवले, ते कदाचित कोणत्याही अभिनयाच्या शाळेत शिकता आले नसते.

१३व्या वर्षीच खांद्यावर आली कुटुंबाची जबाबदारी

१ जानेवारी १९५१ रोजी रायगड जिल्ह्यातील मुरुड-जंजिरा येथे विश्वनाथ गजानन पाटेकर यांचा जन्म झाला. पुढे याच विश्वनाथांना संपूर्ण देशाने ‘नाना पाटेकर’ म्हणून ओळखले.बालपणापासूनच त्यांचा स्वभाव काहीसा बंडखोर होता. खोडकरपणामुळे शिक्षकांचा मारही अनेकदा खावा लागला. मात्र त्यांच्या आयुष्यातील खरा संघर्ष ते १३ वर्षांचे असताना सुरू झाला.

त्यांच्या वडिलांचा कापडावर चित्रे रंगवण्याचा व्यवसाय होता. मात्र फसवणुकीमुळे हा व्यवसाय कोलमडला आणि कुटुंबाची आर्थिक परिस्थिती एका रात्रीत बदलली. घरातील मालमत्ता विकावी लागली. अशा परिस्थितीत शाळेत शिकणाऱ्या नानांनाही कमाईसाठी घराबाहेर पडावे लागले.

महिन्याला ३५ रुपये आणि रोज १६ किलोमीटरची पायपीट

शाळा संपल्यानंतर नाना चित्रपटांची पोस्टर्स रंगवण्याचे काम करत. कामाचे ठिकाण घरापासून तब्बल आठ किलोमीटर दूर होते. त्यामुळे रोज कामावर जाणे आणि परत येणे मिळून त्यांना सुमारे १६ किलोमीटर चालावे लागायचे.

महिन्याला मिळायचे फक्त ३५ रुपये. त्यातही अनेकदा जेवणाची सोय नसायची.

दुपारी शाळा संपल्यानंतर घरात मिळेल ते खाऊन ते कामावर निघत. रात्री उशिरा काम संपवून पुन्हा पायी घरी परतत. अनेकदा मध्यरात्र उलटून गेल्यानंतर ते घरी पोहोचत.रस्त्यात स्मशानभूमी लागायची. मात्र नानांना त्या अंधाराची भीती वाटत नसे. कारण त्यांच्या शब्दांत सांगायचे तर, पोटातील भूक भुतापेक्षाही भयाण होती.

दोन पोळ्यांच्या आशेने मित्रांच्या घरी जायचे

घरची परिस्थिती इतकी बिकट होती की पोटभर जेवण मिळणेही नशिबाची गोष्ट होती. त्यामुळे एखाद्या मित्राच्या घरी गेल्यावर जेवणाच्या वेळी कोणी आपल्याला दोन पोळ्या देईल, अशी आशा त्यांच्या मनात असायची.

या अनुभवांनी नानांना गरिबीचे वास्तव अगदी जवळून दाखवले. पुढे आयुष्यात कितीही मोठे झाले तरी त्या दिवसांचा विसर त्यांना कधी पडला नाही.

‘मी भिकारी नाही!’ — स्वाभिमानाची पहिली ठिणगीनानांच्या बालपणातील एक प्रसंग त्यांच्या स्वभावाची झलक दाखवतो.

एकदा ते एका हॉटेलबाहेर उभे असताना एका मुलाने त्यांच्या हातावर दोन इडल्या ठेवल्या. अन्नाची गरज असतानाही मदत म्हणून दिलेले ते अन्न नानांच्या स्वाभिमानाला टोचले. त्यांनी संतापून, ‘मी भिकारी नाही!’ असा उद्गार काढला.त्या रात्री त्यांच्या तोंडून निघालेले हे शब्द आई-वडिलांनी ऐकले. मुलाच्या संघर्षाची जाणीव त्या क्षणी त्यांच्या पालकांनाही झाली.

‘भूक’ आणि ‘अपमान’ हेच आयुष्यातील दोन गुरू

नाना पाटेकर आपल्या संघर्षाबद्दल बोलताना भुकेला आपली जुनी मैत्रीण म्हणत. गरिबीने त्यांच्या शरीरावर परिणाम केला; पण त्याच वेळी तिने त्यांना जगण्याची आणि माणसांकडे पाहण्याची नवी दृष्टी दिली.

अपमानाने त्यांच्यात स्वाभिमान निर्माण केला आणि भुकेने परिस्थितीशी लढण्याची ताकद.

त्यांच्या मते या दोन्ही अनुभवांनी त्यांना जगाकडे वेगळ्या नजरेने पाहायला शिकवले. म्हणूनच पुढे पडद्यावर एखादी व्यक्तिरेखा साकारताना ती केवळ अभिनय राहत नसे; त्यात त्यांच्या जगलेल्या आयुष्याचा काही अंश उतरलेला दिसत असे.

स्वतःच्या दिसण्याबद्दलही न्यूनगंड

लहानपणी नानांना स्वतःच्या रूपाबद्दलही न्यूनगंड होता. त्यांचे भाऊ त्यांच्यापेक्षा देखणे असल्याचे त्यांना वाटायचे. वडिलांचेही आपल्यापेक्षा भावांवर अधिक प्रेम आहे, असा त्यांचा गैरसमज होता.

मात्र गावातील एका नाटकात नाना काम करत असताना त्यांच्या वडिलांनी खास ते नाटक पाहण्यासाठी मुंबईहून येणे, हा त्यांच्या आयुष्यातील महत्त्वाचा क्षण ठरला. वडिलांचे आपल्यावर प्रेम आहे, ही जाणीव त्यांना झाली.त्याच वेळी कलेची ताकदही त्यांना जाणवली—आपल्या अभिनयाने वडिलांना प्रभावित करता येते, तर एक दिवस संपूर्ण जगालाही प्रभावित करता येईल, असा आत्मविश्वास त्यांच्या मनात निर्माण झाला.

वडिलांच्या शेवटच्या काळाची खंत

नानांच्या आयुष्यातील एक मोठी खंत म्हणजे वडिलांसाठी आर्थिकदृष्ट्या काही मोठे करता न आल्याची भावना.वडील रुग्णालयात असताना त्यांच्याकडे औषधांसाठीही पुरेसे पैसे नव्हते. अखेरीस मित्रांनी मदतीचा हात पुढे केला. वडिलांच्या निधनानंतर ही खंत नानांच्या मनात कायम राहिली.

अभिनयाची सुरुवात रंगभूमीवरून

नानांच्या व्यक्तिमत्त्वाला खरा आकार रंगभूमीने दिला. नाटकांमधून त्यांनी अभिनयाची शिस्त, व्यक्तिरेखेची खोली आणि संवादफेकीची ताकद आत्मसात केली.‘पुरुष’ या नाटकातील त्यांच्या भूमिकेचा विशेष उल्लेख केला जातो. या नाटकाचे त्यांनी अनेक वर्षे प्रयोग केले. भूमिका इतकी प्रभावी होती की प्रेक्षक त्यांच्यावर चपला फेकत असत. नाना त्या चपला अपमान म्हणून नव्हे, तर आपल्या अभिनयाला मिळालेली प्रतिक्रिया म्हणून जपून ठेवत.

‘परिंदा’ने बदलले करिअर

चित्रपटसृष्टीत आल्यानंतर नानांनी छोट्या-मोठ्या भूमिकांपासून आपला प्रवास सुरू केला. ‘गमन’, ‘अंकुश’ यांसारख्या चित्रपटांनंतर ‘सलाम बॉम्बे!’ आणि विशेषतः ‘परिंदा’ने त्यांना देशभरात ओळख मिळवून दिली.‘परिंदा’मधील अण्णाची भूमिका त्यांच्या कारकिर्दीतील मैलाचा दगड ठरली. त्यांच्या अभिनयातील तीव्रता, आवाज आणि नजरेतील रौद्र भाव यामुळे ही व्यक्तिरेखा प्रेक्षकांच्या मनात कायमची कोरली गेली.या भूमिकेसाठी त्यांना राष्ट्रीय पुरस्कारासह अनेक पुरस्कारांनी गौरवण्यात आले.

‘परिंदा’च्या सेटवर प्रत्यक्ष आगीत भाजले

‘परिंदा’च्या क्लायमॅक्समधील आगीचा प्रसंग नानांच्या कारकिर्दीतील धोकादायक अनुभवांपैकी एक होता. सेटवर प्रत्यक्ष आग वापरण्यात आली होती. या दृश्यादरम्यान नाना गंभीररीत्या भाजले आणि त्यांच्या शरीराची त्वचाही सोलून निघाली.त्यांना रुग्णालयात दाखल करावे लागले आणि या दुखापतीमुळे काही काळ ते अभिनयापासून दूर राहिले.

पडद्यावर वास्तव दिसावे यासाठी स्वतःचा जीव धोक्यात घालण्याची त्यांची तयारी त्यांच्या कामाबद्दलची निष्ठा दाखवणारी होती.

‘प्रहार’मधून पूर्ण झाले सैन्यात जाण्याचे स्वप्न

नानांना लहानपणापासूनच सैन्यात जाण्याची इच्छा होती. ‘प्रहार’ चित्रपटासाठी त्यांनी कठोर लष्करी प्रशिक्षण घेतले. त्यासाठी त्यांनी स्वतःला सैनिकाप्रमाणे तयार केले.नंतर कारगिल युद्धाच्या काळात त्यांनी भारतीय सैन्यासोबत काही काळ सेवा बजावली. देशसेवेची ही इच्छा त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील आणखी एक वेगळी बाजू दाखवते.

वैयक्तिक आयुष्यातही मोठे आघात

नानांनी आयुष्यात केवळ गरिबीशीच संघर्ष केला नाही, तर अनेक वैयक्तिक दुःखांनाही सामोरे गेले.१९९३ च्या मुंबई बॉम्बस्फोटात त्यांनी आपल्या भावाला गमावले. या घटनेने त्यांना मोठा धक्का बसला. कुटुंबातील व्यक्ती गमावण्याचे दुःख त्यांच्या मनावर कायम राहिले.या सगळ्या अनुभवांमुळे त्यांच्या अभिनयात एक वेगळीच वेदना आणि खोली निर्माण झाली.

‘तिरंगा’च्या सेटवर राजकुमारसोबतचा किस्सा

नाना आणि अभिनेते राजकुमार यांच्या मैत्रीपूर्ण किस्स्यांचीही अनेकदा चर्चा होत असे.‘तिरंगा’च्या शूटिंगदरम्यान नाना घरून केळीच्या फुलांची भाजी घेऊन आले होते. राजकुमार यांनी ती खाल्ली आणि ती खिमा असल्याचे गंमतीने सांगितले. नानांनी ती केळीच्या फुलांची भाजी असल्याचे सांगितले तरी राजकुमार यांनी त्याला ‘खिमा’ म्हणतच गमतीचा रंग कायम ठेवला.

अभिनयाच्या पलीकडे समाजासाठी काम

नाना पाटेकर हे सामाजिक प्रश्नांबाबतही संवेदनशील होते. शेतकरी आत्महत्या, दुष्काळ आणि ग्रामीण भागातील संकटांनी त्यांना अस्वस्थ केले.अभिनेते मकरंद अनासपुरे यांच्या सहकार्याने त्यांनी ‘नाम फाउंडेशन’च्या माध्यमातून महाराष्ट्रातील गरजू शेतकरी आणि त्यांच्या कुटुंबांसाठी मदतीचे काम उभे केले.पडद्यावर सामान्य माणसाचा आवाज बनलेला हा अभिनेता प्रत्यक्ष आयुष्यातही त्यांच्यासाठी उभा राहिला.

‘नटसम्राट’च्या रूपात अजरामर

नाना पाटेकर यांच्या कारकिर्दीतील ‘नटसम्राट’ हा आणखी एक महत्त्वाचा टप्पा ठरला. कुसुमाग्रजांच्या अजरामर नाटकावर आधारित या चित्रपटातील गणपतराव बेलवलकर या व्यक्तिरेखेने नानांच्या अभिनयातील भावनिक ताकद पुन्हा जगासमोर आणली.रंगभूमीवर श्रीराम लागू यांनी अजरामर केलेल्या या भूमिकेला रुपेरी पडद्यावर नानांनी स्वतःची वेगळी छाप दिली.

‘पलीकडचा तीर’ गाठून गेलेला कलाकार

नानांनी एका लेखात आपल्या आयुष्याच्या संघर्षाकडे पाहताना ‘भूक आणि अपमान’ यांना मागे सोडल्याचे लिहिले होते. त्यांच्या मते, याच अनुभवांनी त्यांना घडवले आणि पुढे आयुष्यातील प्रत्येक संघर्षासमोर उभे राहण्याचे बळ दिले.

आज त्याच नानांनी आयुष्याच्या रंगमंचावरून कायमची एक्झिट घेतली आहे.

त्यांच्या जाण्याने केवळ एक अभिनेता गेला नाही, तर एक मनस्वी कलाकार, असामान्य व्यक्तिमत्त्व आणि सामान्य माणसाच्या वेदना समजून घेणारा संवेदनशील आवाज हरपला आहे.नानांना देवत्व देण्यापेक्षा त्यांच्या आयुष्यातून शिकणे अधिक महत्त्वाचे ठरेल. कारण ते देव नव्हते—ते संघर्ष करणारे, चुका करणारे, रागावणारे, प्रेम करणारे आणि माणसाच्या वेदनेला स्वतःच्या कलेत उतरवणारे ‘आपले माणूस’ होते.त्यांच्या भूमिका संपल्या असतील; पण त्यांचा आवाज, त्यांची नजर, त्यांचे संवाद आणि त्यांच्या संघर्षाची कहाणी पुढच्या अनेक पिढ्यांना प्रेरणा देत राहील.अभिनयाच्या रंगमंचावरचा हा ‘नटसम्राट’ आज पडद्याआड गेला आहे; मात्र त्याने निर्माण केलेला प्रकाश कधीही विझणार नाही.

अलविदा नाना…!