उरण : जवाहरलाल नेहरू पोर्ट प्राधिकरण  जेएनपीए हे भारतातील सर्वात मोठे कंटेनर बंदर असून  आपल्या कार्यक्षेत्रात सभोवतालच्या वायुगुणवत्तेत सातत्यपूर्ण सुधारणा नोंदवत आहे.अलीकडील वायुगुणवत्ता निर्देशांक (एक्यूआय) डेटाच्या तुलनेत सकारात्मक कल दिसून येत असून (एक्यूआय) मध्ये ठोस सुधारणा झाली आहे. ही सातत्यपूर्ण घट जेएनपीएद्वारे राबविण्यात आलेल्या पद्धतशीर पर्यावरणीय हस्तक्षेप, हरित उपक्रम आणि सक्रिय निरीक्षण यंत्रणांची प्रभावी अंमलबजावणी दर्शवते. शाश्वत विकासाच्या दिशेने जेएनपीएची बांधिलकी अधिक बळकट होत असून पर्यावरणपूरक पायाभूत सुविधा आणि स्वच्छ तंत्रज्ञानावर भर देत बंदराने हरित भविष्याकडे महत्त्वपूर्ण पावले उचलली आहेत.

ऑक्टोबर ते डिसेंबर या कालावधीत मागील वर्षाच्या तुलनेत पीएम 10 पातळीत सातत्यपूर्ण सुधारणा नोंदविण्यात आली. विशेषतः नोव्हेंबर आणि डिसेंबर महिन्यांत अनुक्रमे सुमारे 33 टक्के आणि 29 टक्के इतकी लक्षणीय घट झाली असून, हिवाळ्याच्या उच्च कालावधीत धूळजन्य प्रदूषणात मोठ्या प्रमाणावर घट झाल्याचे हे स्पष्टपणे दर्शवते.

पीएम 2.5 पातळीत मिश्र स्वरूपाचा कल दिसून आला. नोव्हेंबर महिन्यात पीएम 2.5 मध्ये सुमारे 25 टक्के घट नोंदविण्यात आली असून, ही स्पष्ट सुधारणा दर्शवते. एकूणच आकडेवारीनुसार, हंगामादरम्यान मोठ्या आकाराच्या कणांमुळे होणारे प्रदूषण लक्षणीय प्रमाणात कमी झाल्याचे स्पष्ट होते.

ऑक्टोबर 2025 पासून बंदरातील प्रमुख कार्यक्षेत्रांमध्ये यांत्रिक रस्ते-धूळ स्वच्छता वाहने तसेच धूळ दमन यंत्रांची तैनाती केल्यानंतर वायुगुणवत्तेत ही सुधारणा दिसून येत आहे. हे उपाय जेएनपीए यांच्या सर्वसमावेशक पर्यावरण व्यवस्थापन प्रणालीचा तसेच व्यापक ग्रीन पोर्ट धोरणाचा अविभाज्य भाग आहेत.

बंदराच्या अंतर्गत रस्त्यांवर, कंटेनर टर्मिनल्समध्ये, पार्किंग क्षेत्रांमध्ये तसेच धूळ-प्रदूषणाची शक्यता असलेल्या इतर ओळखलेल्या ठिकाणी धूळ नियंत्रण (डस्ट मिटिगेशन) उपक्रम प्रभावीपणे राबविण्यात येत आहेत. सातत्याने कंटेनर वाहतुकीमुळे उच्च प्राधान्याचा मार्ग म्हणून ओळखल्या गेलेल्या करळ- दक्षिण गेट मार्गावर विशेष लक्ष केंद्रित करण्यात आले आहे. हे सर्व उपाय जेएनपीए यांच्या पर्यावरणपूरक आणि शाश्वत बंदर विकासाच्या दृष्टिकोनाशी सुसंगत आहेत.  

वायुगुणवत्ता निर्देशांक मध्ये झालेल्या सुधारणेबाबत आपली प्रतिक्रिया व्यक्त करताना श्री गौरव दयाल, भा. प्र. से., अध्यक्ष, जेएनपीए, म्हणाले, “जवाहरलाल नेहरू पोर्ट प्राधिकरणाचा भर केवळ बंदर संचालनापुरता मर्यादित नसून, परिसरातील जीवनमान उंचावण्यावरही आहे. वायुगुणवत्तेत झालेली सुधारणा ही बंदर परिसर आणि संपर्क रस्त्यांवर धूळ व उत्सर्जन नियंत्रणासाठी सातत्याने राबविण्यात आलेल्या प्रत्यक्ष उपाययोजनांचा परिणाम आहे. आगामी काळात जेएनपीए पाणी गुणवत्तेचे निरीक्षण, सुधारित कचरा व्यवस्थापन तसेच अधिक स्वच्छ कार्यपद्धती यांचा समावेश करत आपल्या पर्यावरणीय उपक्रमांचा विस्तार करीत आहे, जेणेकरून बंदराचा विकास संतुलित, जबाबदार आणि शाश्वत पद्धतीने होऊन बंदरातील कर्मचारीवर्ग तसेच शेजारील समुदायांना समान लाभ मिळेल."

हवेच्या गुणवत्तेचे शास्त्रीयदृष्ट्या मूल्यांकन करण्यासाठी आणि या हस्तक्षेपांचा परिणाम मोजण्यासाठी, जेएनपीए बंदर क्षेत्रातील नियुक्त केलेल्या चिंतेच्या ठिकाणी सतत वातावरणीय हवा गुणवत्ता देखरेख प्रणाली स्टेशन चालवते. हे स्टेशन पीएम 10, पीएम 2.5, प्रमुख वायू प्रदूषक आणि हवामानशास्त्रीय मापदंडांचे रिअल-टाइम निरीक्षण प्रदान करते, ज्यामुळे डेटा-चालित निर्णय घेणे शक्य होते.

बंदर परिसंस्थेतील हवा, पाणी तसेच इतर पर्यावरणीय घटकांचे सखोल व प्रभावी निरीक्षण सुनिश्चित करण्यासाठी जेएनपीए ने अत्याधुनिक पर्यावरण प्रयोगशाळेची स्थापना केली आहे. जागतिक सर्वोत्तम पद्धतींशी सुसंगत राहून, प्राधिकरण एनएबीएल मान्यतेसाठी सक्रियपणे प्रयत्नशील असून, यामुळे माहितीची विश्वासार्हता, पारदर्शकता तसेच शाश्वत बंदर संचालनाबाबतची जेएनपीएची दृढ बांधिलकी अधिक अधोरेखित होते.

ई-मोबिलिटी:- 

जेएनपीए स्वच्छ व शाश्वत मोबिलिटीकडे वाटचाल करत आपल्या कार्यप्रणालीत विद्युत व पर्यायी इंधनावर चालणाऱ्या वाहनांचा समावेश करीत आहे. सध्या 10 विद्युत कार आणि 52 सीएनजी कार वापरात असून, कंटेनर यार्डमध्ये बॅटरी स्वॅपिंग स्टेशनच्या सहाय्याने 53 विद्युत ट्रक्स कार्यरत आहेत. विद्युत वाहन परिसंस्था अधिक सक्षम करण्यासाठी दोन बॅटरी स्वॅपिंग स्टेशन आणि सहा चार्जिंग पॉइंट्स आधीच कार्यान्वित करण्यात आले आहेत. पुढील टप्प्यात, डिसेंबर 2026 पर्यंत 150 हून अधिक विद्युत ट्रक्स तैनात करण्याचे नियोजन असून, अधिकृत कार व बसचे विद्युत वाहनांमध्ये रूपांतराची प्रक्रिया सुरू आहे. विद्युत वाहनांचा व्यापक वापर प्रोत्साहित करण्यासाठी, सामायिक वापरासाठी बॅटरी स्वॅपिंग सुविधा विकसित करण्याकरिता तीन एकर जमीन उपलब्ध करून देण्यात येणार असून, अतिरिक्त बॅटरी स्वॅपिंग स्टेशनसाठी एक्सप्रेशन ऑफ इंटरेस्ट जारी करण्यात येणार आहे.

वाहतूक व्यवस्थापनासाठी केंद्रीकृत कमांड अ‍ॅण्ड कंट्रोल प्रणाली:- 

बंदर परिसरातील रस्त्यांवरील कोंडी आणखी कमी करण्यासाठी जेएनपीए एकात्मिक वाहतूक व्यवस्थापनासाठी केंद्रीकृत कमांड अ‍ॅण्ड कंट्रोल प्रणाली विकसित करण्याची योजना आखत आहे. या प्रणालीद्वारे जेएनपीएच्या सर्व प्रमुख मार्गांवर — रिकामे यार्ड्स, टर्मिनल रस्ते, राष्ट्रीय महामार्ग 348, 348A तसेच इतर महत्त्वाच्या बंदराकडे जाणाऱ्या मार्गांवर — बसविण्यात येणाऱ्या कॅमेऱ्यांच्या माध्यमातून वाहतुकीचे रिअल-टाइम निरीक्षण व नियमन केले जाणार आहे. ही प्रणाली जिपीएस-आधारित वाहन ट्रॅकिंग यंत्रणेद्वारे समर्थित असून, यामुळे वाहतुकीतील समन्वय अधिक प्रभावी होईल, कोंडीच्या ठिकाणी जलद प्रतिसाद देता येईल आणि बंदर परिसरात व आजूबाजूला मालवाहतूक वाहनांची हालचाल अधिक सुलभ होईल. याशिवाय, 24x7 प्रत्यक्ष पातळीवरील गस्त घालण्यात येणार असून, सतत निरीक्षण, त्वरित हस्तक्षेप आणि प्रभावी वाहतूक अंमलबजावणी सुनिश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र पथकाची तैनाती करण्यात येणार आहे.

सीपीपी: इंधन व उत्सर्जन बचत

आर्थिक वर्ष 2025 मध्ये (आतापर्यंत), सेंट्रलाइज्ड पार्किंग प्लाझा (सीपीपी) मुळे बंदर परिसंस्थेत ट्रक वाहतुकीचे सुयोग्य नियोजन व वाहनांच्या निष्क्रिय (आयडलिंग) वेळेत घट झाल्याने ठोस पर्यावरणीय तसेच आर्थिक लाभ साध्य झाले आहेत. या उपक्रमामुळे ₹12.9 कोटींहून अधिक डिझेल बचत झाली असून, सुमारे 3.65 दशलक्ष किलोग्रॅम कार्बन उत्सर्जनात घट नोंदविण्यात आली आहे. हा उपक्रम प्रभावी वाहतूक नियोजन आणि कार्यक्षमता वाढविणाऱ्या उपाययोजनांमुळे इंधन वापर कमी करणे, उत्सर्जनात घट घडवणे आणि शाश्वत बंदर संचालनाला चालना देणे कसे शक्य होते, याचे उत्तम उदाहरण ठरतो. जेएनपीए अशा नाविन्यपूर्ण उपक्रमांद्वारे हरित व जबाबदार बंदर विकासाच्या दिशेने सातत्याने वाटचाल करत आहे.

जेएनपीए सर्वसमावेशक हरित संक्रमण कार्यक्रमाच्या माध्यमातून आपल्या शाश्वत वाटचालीला वेग देत असून, या क्षेत्रात राष्ट्रीय उद्दिष्टांपेक्षा लक्षणीयरीत्या पुढे आहे. 2025 मध्ये जेएनपीएने 60 टक्के अक्षय ऊर्जेचा वापर साध्य केला असून, एमआयव्ही 2030 चे उद्दिष्ट जवळपास पाच वर्षे आधीच पूर्ण करत महत्त्वपूर्ण टप्पा गाठला आहे.